Mustafa Kemal Paşa’nın Siirt’e ne zaman geldiği meselesi, uzun yıllardır hem yerel hem de ulusal tarih yazımında tartışılmaya devam eden bir konudur. Bu tartışmayı sistemli biçimde gündeme taşıyan ilk girişim, 1962 yılında Mücadele Gazetesi sahibi Cumhur Kılıççıoğlu’nun Siirt Halk Eğitimi Merkezi’nde yaptığı konuşma olmuştur. Kılıççıoğlu, Sadi Borak’ın Açıklamalı Atatürk’ün Özel Mektupları adlı eserinde yer alan bilgilerden ve Mustafa Kemal Paşa’nın 6 Mayıs 1916’da Madam Corinne’ye yazdığı mektuptaki ifadelerden hareketle Paşa’nın ziyareti hakkında ilk kapsamlı değerlendirmeyi ortaya koymuştur.
Bu girişimin ardından, 1966’da Siirt Valiliği görevine getirilen Mehmet Aldan da konuyu yeniden ele almış; 30 Mart 1967’den itibaren Türk Araştırma Enstitüsü, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği ve Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi gibi kurumlara yazılar göndererek Paşa’nın Siirt’te bulunduğu kesin tarihler konusunda bilgi toplamaya çalışmıştır. Aldan ve Kılıççıoğlu ayrıca dönemin tanıkları Melek Arslan ve Sabri Çeliktuğ’un hatıralarını da kayıt altına almışlardır. Ancak Vali Aldan’ın 1968’de Siirt’ten ayrılması üzerine bu çalışmalar ilerleyememiş ve konu uzun süre belirsiz şekilde gündemde kalmıştır.
Bugüne kadar yapılan araştırmaların büyük çoğunluğu birincil kaynaklardan ziyade ikincil anlatılara dayanmış, bu durum farklı tarihlerin ortaya atılmasına yol açmıştır. Bu iddialardan biri, Paşa’nın 2–7 Mart 1916’da Siirt’te bulunduğu yönündeydi; ancak Mustafa Kemal Paşa’nın bu tarihlerde Edirne’deki 2. Ordu karargâhında görevli olduğu kesin olarak bilinmektedir. Üstelik bu iddianın hangi belgeye dayandığı da hiçbir zaman açıklanmamıştır. Cumhurbaşkanlığı arşivlerinden gelen yanıtta da Paşa’nın Siirt ziyaretine ilişkin bir belge bulunmadığı belirtilmiştir.
En sık dile getirilen diğer görüş ise 9–10 Nisan 1916 tarihleridir. Fakat mevcut birincil belgeler bu iddiayı açık biçimde reddetmektedir. Mustafa Kemal Paşa’nın 10 Nisan’da Diyarbakır’dan imzaladığı harp raporu, onun aynı gün Siirt’te bulunamayacağını açıkça göstermektedir. 16. Kolordu Kurmay Başkanı İzzettin (Çalışlar) Bey’in günlükleri de Paşa’nın 9 ve 10 Nisan’da Diyarbakır’da olduğunu doğrulamaktadır. Çalışlar’ın 12 Nisan tarihli kaydı, Paşa’nın kışlalarda incelemelerde bulunduğunu, ertesi gün ise hareket hazırlıklarına devam ettiğini belirtir. Ayrıca Paşa’nın 3. Ordu Komutanlığı’na gönderdiği telgrafta, 14–15 Nisan’da Silvan’da olacağını bildirmesi bu iddiaları tamamen geçersiz bırakmaktadır.
Siirt’te uzun yıllar resmî olarak kabul edilen tarih ise 14–16 Eylül 1916 olmuştur. Bu tarihler, Vali Aldan’ın girişimi üzerine Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı’nın 20 Ocak 1967 tarihli yazısında yer almış, ardından 1973 yılından itibaren 14 Eylül “Siirt’in Şeref Günü” olarak kutlanmaya başlamıştır. Ancak mevcut arşiv belgeleri bu tarihlerin de sağlam bir dayanağının bulunmadığını ortaya koymaktadır. Genelkurmay kayıtları, 13 Eylül’de Paşa’nın Bitlis’e gitme talebinin askeri koşullar nedeniyle ertelendiğini, 14 Eylül’de 16. Kolordu’nun Silvan’a dönüş emri aldığını göstermektedir. İzzettin Çalışlar’ın günlükleri ise Paşa’nın 15 Eylül’de 3. Kolordu Karargâhı’na gidip gece yarısı döndüğünü ifade eder. Kolordunun 17 Eylül sabahı Genç’ten Silvan’a hareket ettiği dikkate alındığında, bu tarihler arasında Paşa’nın Siirt’e gitmesine imkân tanıyan bir zaman aralığının bulunmadığı anlaşılmaktadır.
Tüm bu veriler, Mustafa Kemal Paşa’nın Siirt ziyaretine ilişkin iddiaların bir kısmının hatalı, eksik veya ikincil kaynak tekrarlarına dayalı olduğunu göstermektedir. Bunun yanında yerel hafızada aktarılan kimi bilgiler de zamanla kesin gerçeklik gibi kabul edilmiştir. Bu nedenle konu, birincil kaynaklara dayalı kapsamlı bir araştırmayı zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda tarafımdan hazırlanan ve Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu bünyesinde, Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları arasında çıkan Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi’nin son sayısında yayımlanan “16. Kolordu Kumandanı Mustafa Kemal Paşa’nın Siirt Ziyaretleri” başlıklı çalışma, tartışmanın bilimsel temelde yeniden ele alınmasına katkı sağlamıştır.
Bu ayrıntılı inceleme, literatürde uzun süredir yer bulan 2–7 Mart ve 9–10 Nisan 1916 tarihlerinin geçersiz olduğunu; aynı şekilde 14–16 Eylül 1916 tarihinin de tarihsel dayanaklardan yoksun bulunduğunu göstermektedir. Arşiv belgeleri ve birincil kaynaklar doğrultusunda yapılan değerlendirmeler, Paşa’nın Siirt’e ilk ziyaretini 2–7 Mayıs 1916’da gerçekleştirdiğini açıkça ortaya koymaktadır. Mustafa Kemal Paşa’nın kente ikinci gelişi ise 27–29 Kasım 1916 tarihlerindedir. Bu ziyaretle ilgili resmî bir belge bulunmamakla birlikte, Paşa’nın özel notları bu tarihler ve ziyaret kapsamındaki olayları ayrıntılı şekilde açıklığa kavuşturmaktadır. Bu iki tarih dışında Mustafa Kemal Atatürk’ün Siirt’e gelişine dair başka bir kayıt bulunmamaktadır.
Sonuç olarak, tüm bulgular bir arada değerlendirildiğinde 1973’ten bu yana 14 Eylül’de kutlanan “Siirt’in Şeref Günü”nün tarihsel doğruluk açısından yeniden ele alınması gerekliliği belirginleşmiştir. 14 Eylül yerine Paşa’nın Siirt’e ilk adım attığı 2 Mayıs tarihinin esas alınması, hem tarihsel gerçekliğin yerli yerine oturtulmasını hem de Siirt’in kolektif hafızasının sağlam, belgelenmiş ve güvenilir bir temele kavuşmasını sağlayacaktır.
Yakup İskender Çeçen
